Gan tụy là cơ quan quan trọng nhất và đa chức năng nhất của tôm, đảm nhận các vai trò: Tiêu hóa – hấp thu dinh dưỡng, miễn dịch, tạo máu, giải độc và dự trữ năng lượng. Khi gan tụy bị tổn thương, tôm sẽ chậm lớn, thậm chí chết hàng loạt. Các bệnh nguy hiểm như hoại tử gan tụy (EMS/AHPND/HPNS) và bệnh đốm trắng rất khó phòng ngừa và kiểm soát, trở thành yếu tố rủi ro lớn nhất trong ngành nuôi tôm, gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng.
Ngoài bệnh tật, các yếu tố khác làm giảm tỷ lệ thành công bao gồm: thời tiết xấu, chất lượng giống kém, suy thoái môi trường nước. Tuy nhiên, bảo vệ gan tụy xuyên suốt toàn bộ vụ nuôi chính là yếu tố cốt lõi để tăng sức khỏe tôm, nâng cao khả năng kháng bệnh và cải thiện năng suất nuôi.
1. Hoại tử gan tụy (EMS / AHPND / HPNS)
Nguyên nhân Do vi khuẩn điều kiện (đặc biệt là chủng độc lực của Vibrio parahaemolyticus), các yếu tố lý hóa độc hại và tảo độc. Tuy nhiên, nguyên nhân gốc rễ nằm ở sự mất cân bằng hệ sinh thái ao nuôi: hệ sinh thái yếu, khả năng chống chịu stress kém, không kiểm soát được vi khuẩn điều kiện và tảo độc. Lượng nuôi “đơn vị thời gian” vượt quá khả năng chịu tải của ao, các chất độc hại không được loại bỏ kịp thời.
Phương pháp xử lý và phòng ngừa Sử dụng kháng sinh khi đã bị hoại tử gan tụy hầu như không hiệu quả, thậm chí còn làm tình trạng xấu hơn do giải phóng nội độc tố. Phòng ngừa sinh thái là hướng đi bền vững và hiệu quả nhất.
Chiến lược được áp dụng thành công: Chống stress - Khử trùng - Cải tạo đáy - Quản lý nước + Bổ sung Probiotic
Khử trùng giúp tiêu diệt phần lớn vi khuẩn gây bệnh và probiotic cũ, nhưng gây stress mạnh cho tôm. Vì vậy, trước khi khử trùng cần sử dụng Vitamin C + Canxi gluconate ( như Calphos Gro) để giảm stress. Sau khử trùng, tập trung cải tạo đáy, thúc đẩy tảo mới phát triển, bổ sung vi sinh mới mới để tăng khả năng hấp thu dinh dưỡng của tảo và chuyển hóa chất độc hại. Từ đó tái lập hệ sinh thái cân bằng, hiệu quả, giúp phòng và trị hoại tử gan tụy thành công.
2. Bảo vệ gan tụy hàng ngày
Gan tụy là cơ quan giải độc chính của tôm. Khi tôm bước vào giai đoạn tăng trưởng nhanh, lượng vi khuẩn có hại và chất hữu cơ trong ao tăng cao, gan tụy phải gánh vác áp lực giải độc rất lớn để phân giải và chuyển hóa các chất độc trong cơ thể.
Do đảm nhận quá nhiều chức năng (tiêu hóa, hấp thu, dự trữ năng lượng, miễn dịch, giải độc), gan tụy rất dễ bị tổn thương. Bất kỳ stress nào từ môi trường bên ngoài, xâm nhập của mầm bệnh, quá tải tiêu hóa hay thiếu dinh dưỡng đều có thể khiến gan tụy “mệt mỏi”, dẫn đến chậm lớn hoặc chết.
Bảo vệ gan tụy phải được thực hiện liên tục trong suốt vụ nuôi. Làm tốt công tác phòng ngừa bệnh gan tụy sẽ giúp tăng sức đề kháng, giảm tỷ lệ bệnh, từ đó tự nhiên nâng cao hiệu quả nuôi.
3. Bảo vệ gan tụy trong giai đoạn “chuyển gan” (giai đoạn phát triển gan tụy)
Đây là giai đoạn gan tụy phát triển nhanh và chuyển đổi chức năng, rất dễ mắc bệnh. Ở tôm khỏe mạnh, gan tụy sẽ phát triển hoàn chỉnh, cạnh sắc nét, bề mặt có lớp vỏ bạc, màu chuyển dần sang nâu hoặc xám xanh.
Nhiều hộ nuôi do kỹ thuật thả giống thô, quản lý kém hoặc ảnh hưởng môi trường nên giai đoạn chuyển gan không hoàn thiện. Nhiều người còn bỏ qua việc kiểm tra gan tụy ở giai đoạn đầu, dẫn đến không kịp thời bảo vệ, gây tổn thương gan lâu dài.
Bảo vệ sớm trong giai đoạn đầu vụ là việc quan trọng nhất để gan tụy phát triển bình thường. Sử dụng Vitamin C + Chiết xuất thảo dược và phytobiotics (như Herb Guard ) (có tác dụng giải độc mạnh) kết hợp Vitamin B (như Canforta) với liều lượng phù hợp sẽ hỗ trợ quá trình chuyển gan diễn ra suôn sẻ.
4. Tác dụng bảo vệ gan tụy của các thảo dược (phytogenic feed additives)
Các thảo dược tự nhiên (phytogenics) đã được nhiều nghiên cứu khoa học chứng minh là giải pháp thay thế hiệu quả, an toàn, bền vững và giảm nguy cơ kháng thuốc. Chúng mang lại tác dụng kháng khuẩn, kháng viêm, chống oxy hóa, tăng cường miễn dịch, bảo vệ cấu trúc gan tụy và ngăn ngừa nội độc tố từ vi khuẩn gây bệnh như Vibrio parahaemolyticus (gây AHPND/EMS/HPNS).
Các thảo dược chính:
- Nghệ (Curcuma longa - curcumin): Có hoạt tính kháng khuẩn mạnh, ức chế sự phát triển của Vibrio và ngăn hình thành biofilm. Nghiên cứu của Quiroz-Guzmán et al. (2022, Journal of Applied Microbiology) cho thấy bổ sung 2% hỗn hợp Curcuma longa + Lepidium meyenii (maca) trong thức ăn giúp tôm thẻ chân trắng đạt tỷ lệ sống cao hơn đáng kể (85%) sau khi thử thách với Vibrio parahaemolyticus gây AHPND, so với nhóm đối chứng (50-55%). Hiệu quả này nhờ kết hợp kháng khuẩn chống Vibrionales và thúc đẩy hệ vi sinh đường ruột cân bằng.
- Gừng (Zingiber officinale - shogaol và gingerol): Ức chế mạnh biofilm của Vibrio parahaemolyticus (in vitro và in vivo). Nghiên cứu của Soowannayan et al. (2019) và các công trình gần đây (Aquaculture International, 2025) cho thấy bổ sung gừng giúp bảo vệ gan tụy, tăng cường miễn dịch, cải thiện cấu trúc ruột và gan tụy, giảm tỷ lệ tử vong khi nhiễm bệnh. Gừng còn hỗ trợ tiêu hóa, chống viêm và thúc đẩy tăng trưởng.
- Tỏi (Allium sativum - allicin): Kháng khuẩn phổ rộng, bảo vệ gan tụy và tăng sức đề kháng. Nghiên cứu của Huang et al. (2022) và các báo cáo khác chứng minh tỏi cải thiện phản ứng miễn dịch không đặc hiệu và tăng khả năng chống Vibrio. Thường dùng chiết xuất tỏi trộn thức ăn (10-15g/kg) để phòng bệnh đường ruột, phân trắng và hoại tử gan tụy, giảm tải vi khuẩn Vibrio.
- Các thảo dược khác phổ biến:
Lá cây du zhong (Eucommia ulmoides): Có tác dụng kháng khuẩn phổ rộng, tăng miễn dịch và bảo vệ gan tụy. Các nghiên cứu trên tôm và cá (ví dụ: Lu et al., 2023, Fishes) cho thấy bổ sung chiết xuất Eucommia ulmoides cải thiện cấu trúc gan tụy, tăng enzyme miễn dịch và khả năng chống stress độc tố.
Diệp hạ châu (Phyllanthus urinaria): Bảo vệ gan, hỗ trợ điều trị viêm gan, kháng khuẩn và diệt nấm (dẫn chứng từ các nghiên cứu truyền thống và ứng dụng thủy sản).
Hỗn hợp tinh dầu (oregano, thyme, cinnamon, cloves): Tăng khả năng kháng Vibrio, cải thiện cấu trúc gan tụy và cân bằng hệ vi sinh ; nghiên cứu về phytobiotic-based additive như FLASH cho thấy cải thiện hình thái gan tụy, tăng hoạt tính enzyme miễn dịch và giảm tải Vibrio sau thử thách).
Tóm lại: Tập trung bảo vệ gan tụy – đặc biệt thông qua quản lý sinh thái ao nuôi và bổ sung hợp lý các chất hỗ trợ như thảo dược – là giải pháp then chốt giúp nâng cao tỷ lệ sống, giảm rủi ro bệnh tật và hướng tới nuôi tôm bền vững, hiệu quả cao.
Nguồn tham khảo: Kaliaperumal Alagu
